Oznakowanie bez GMO to krajowy dobrowolny system znakowania żywności i pasz. Podstawą jest ustawa z 13 czerwca 2019 roku, Dz.U. 2019 poz. 1401. Znak graficzny na opakowaniu występuje razem z określeniem w dokumentacji partii.

Najważniejsze w skrócie

  • Znak ustawowy obejmuje gatunki, dla których istnieją odpowiedniki w unijnym rejestrze żywności i paszy GMO.
  • Próg przypadkowej zawartości modyfikacji genetycznej w żywności wynosi 0,1 procent, a próg unijnego znakowania GMO 0,9 procent.
  • Wyrób wieloskładnikowy wymaga, aby składniki kwalifikowane przekraczały 50 procent masy bez wody.
  • Dokumenty z wynikami badań przechowuj dwa lata od wprowadzenia partii na rynek.
  • Inne sformułowania o braku GMO są zakazane, także gdy wyrób spełnia warunki ustawy.

Oznakowanie bez GMO opiera się na jednej ustawie i jednym rozporządzeniu

Podstawą jest ustawa z 13 czerwca 2019 roku o oznakowaniu produktów wytworzonych bez wykorzystania GMO jako wolnych od tych organizmów. Akt ogłoszono jako Dz.U. 2019 poz. 1401. Ustawa weszła w życie 1 stycznia 2020 roku, a więc pół roku po ogłoszeniu. Tekst jednolity ogłoszono obwieszczeniem Marszałka Sejmu z 15 kwietnia 2021 roku, Dz.U. 2021 poz. 763. Art. 5 ust. 1 przesądza, że oznakowanie bez GMO jest dobrowolne. Skoro jednak sięgasz po ten znak, wiążą cię wszystkie pozostałe przepisy.

Art. 5 ust. 2 wymaga dwóch elementów razem. Najpierw potrzebny jest znak graficzny na opakowaniu lub etykiecie. Następnie to samo określenie wpisuje się do dokumentacji towarzyszącej partii. Dla żywności roślinnej, wyrobów wieloskładnikowych bez produktu zwierzęcego oraz pasz jest to „bez GMO”. Dla produktów pochodzenia zwierzęcego oraz wyrobów z takim produktem jest to „wyprodukowane bez stosowania GMO”. W praktyce dokument handlowy partii musi nieść tę samą informację co etykieta.

Wzory znaków określa rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 4 listopada 2019 roku, Dz.U. 2019 poz. 2236. Znak ma formę okręgu podzielonego poziomo. Górna część jest biała, z kolei dolna zielona. W dolnej części umieszczono trzy połączone listki w kolorze białym. Paragraf 4 dopuszcza wersję biało-czarną, gdy druk zielony jest niemożliwy. Dlatego wersję kolorystyczną ustal z drukarnią, zanim zatwierdzisz projekt etykiety.

Które gatunki roślin mają odpowiedniki w rejestrze żywności i paszy GMO

Art. 3 ust. 1 pkt 2 zawęża znak do żywności pochodzenia roślinnego. Przepis obejmuje żywność z organizmów, dla których istnieją odpowiedniki wpisane do rejestru żywności i paszy GMO. Rejestr prowadzi Komisja Europejska na podstawie art. 28 rozporządzenia 1829/2003, zatem jego zawartość zmienia się wraz z decyzjami wykonawczymi. Skoro przepis odsyła do rejestru, pierwsze pytanie dotyczy gatunku. Dopiero drugie pytanie dotyczy konkretnej partii.

Wojewódzki Inspektorat JHARS w Białymstoku wymienia pięć gatunków z dopuszczonymi w Unii odpowiednikami. Są to kukurydza, rzepak, soja, burak cukrowy oraz bawełna, a więc gatunki rzadkie w katalogu liofilizatów owocowych. EFSA podaje, że kukurydza stanowi około 50 procent wniosków dotyczących roślin, a soja około 25 procent. Agencja ocenia także rzepak, bawełnę, ziemniaka, ryż oraz burak cukrowy. Te dwie listy mówią o różnych rzeczach: pierwsza o dopuszczeniach, druga o zakresie wniosków.

Gatunki owocowe trzeba sprawdzać pojedynczo. Wiśnia, aronia, malina, brzoskwinia oraz marakuja nie mają odpowiedników w rejestrze. Znak ustawowy do tych pozycji zatem się nie stosuje. Jeśli klient prosi o znak na opakowaniu jednoskładnikowego liofilizatu owocowego, odpowiedz informacją o braku odpowiednika. Przywołaj przy tym art. 3 ust. 1 pkt 2. Dzięki temu obie strony oszczędzają czas w korespondencji audytowej.

Próg 0,1 procent w żywności wobec progu unijnego

Art. 3 ust. 4 pkt 1 dopuszcza znak także wtedy, gdy żywność zawiera GMO z rejestru. Jeżeli korzystasz z tego przepisu, oba warunki muszą być spełnione razem. Przede wszystkim zawartość modyfikacji genetycznej w tym GMO wynosi nie więcej niż 0,1 procent. Poza tym obecność GMO w tej żywności jest przypadkowa lub nieunikniona technicznie. Przepis nie zawiera spójnika „lub” między tymi warunkami. Potraktowanie ich jako alternatywy byłoby zatem błędem merytorycznym.

Komisja Europejska wyjaśnia zasadę unijną inaczej. Obowiązek znakowania GMO nie powstaje, gdy udział materiału zmodyfikowanego nie przekracza 0,9 procent składnika rozpatrywanego osobno. Obecność musi być przy tym przypadkowa lub nieunikniona technicznie. Próg krajowy dla znaku bez GMO jest dziewięciokrotnie niższy. W efekcie partia zgodna z unijnym progiem znakowania może nie spełniać warunku krajowego.

Granica oznaczalności metod walidowanych

0,085 procent to relatywna granica oznaczalności dla zdarzenia DAS-81419-2 w soi. Wartość pochodzi z podsumowania metody walidowanej przy 100 ng całkowitego DNA. Relatywna granica wykrywalności wynosi tam z kolei 0,04 procent. Ponadto najniższy poziom badany w badaniu międzylaboratoryjnym to 0,1 procent. Krajowy próg leży więc blisko dolnej granicy oznaczalności metody PCR. Dlatego w specyfikacji zapisz metodę, matrycę oraz masę DNA przyjętą w badaniu.

Oznakowanie bez GMO wyrobu wieloskładnikowego wymaga ponad 50 procent masy

Art. 4 ust. 1 stawia trzy warunki, które muszą być spełnione łącznie. Pierwszy dotyczy składników kwalifikowanych, czyli produktów pochodzenia zwierzęcego oraz składników roślinnych z gatunków obecnych w rejestrze. Te składniki muszą zatem spełniać warunki z art. 3 ust. 1 do 5. Drugi warunek wymaga, aby przekraczały 50 procent łącznej masy wszystkich składników w chwili użycia. Jednak masy wody użytej jako składnik się nie liczy. Trzeci warunek dotyczy pozostałych składników, które nie zawierają GMO, nie składają się z GMO oraz nie zostały z GMO wyprodukowane.

Granola z płatkami owsianymi i liofilizowanymi owocami zwykle nie przechodzi tego testu. Owies oraz owoce jagodowe również nie mają odpowiedników w rejestrze. Te pozycje nie wliczają się więc do wymaganych 50 procent masy. Jeśli receptura zawiera 8 procent płatków kukurydzianych i 4 procent mleka w proszku, składniki kwalifikowane dają 12 procent. W takim przypadku znak na opakowaniu całego wyrobu jest niedostępny.

Art. 4 ust. 2 łagodzi ten rygor w jednym miejscu. Wyrób wieloskładnikowy może nosić znak, gdy zastosowano w nim pewne substancje wytworzone z GMO. Chodzi na przykład o dodatki do żywności, substancje pomagające w przetwarzaniu, środki aromatyzujące oraz enzymy spożywcze. Warunkiem jest zatem brak dostępności w innej formie. Przepis odsyła przy tym do rozporządzeń 1333/2008, 1334/2008 oraz 1332/2008. Sprawdź zatem w dokumentacji dostawcy, czy enzym albo aromat mieści się w tym wyjątku.

Wykaz składników, gdy udział składników kwalifikowanych jest mniejszy

Art. 5 ust. 5 zawiera rozwiązanie pomijane w większości materiałów branżowych. Warunek 50 procent masy bywa jednak niespełniony. Określenia można wtedy umieścić w wykazie składników przy poszczególnych składnikach. Te składniki muszą spełniać wymogi z art. 3 ust. 1 i 2, ust. 4 pkt 1 oraz ust. 5. Dzięki temu producent granoli opisze pojedynczy składnik, choć całego wyrobu oznakować nie może.

Art. 5 ust. 4 nakłada obowiązek odwrotny. Jeśli wyrób wieloskładnikowy nosi znak, określenia podaje się również w wykazie składników. W efekcie etykieta ma dwa miejsca z dwiema zgodnymi informacjami. Jeśli sprzedajesz luzem, oznakowanie stosuje się na wywieszce. Tak samo wygląda to przy pakowaniu na życzenie konsumenta, co wynika z art. 5 ust. 6.

Rodzaj żywnościPodstawa prawnaDopuszczone określenieNośnik oznakowania
Żywność roślinna z gatunku z rejestruart. 3 ust. 1 pkt 2bez GMOznak na opakowaniu oraz dokumentacja
Wyrób wieloskładnikowy roślinnyart. 4 ust. 1bez GMOznak, dokumentacja oraz wykaz składników
Wyrób z produktem zwierzęcymart. 5 ust. 2 pkt 2 lit. bwyprodukowane bez stosowania GMOznak, dokumentacja oraz wykaz składników
Składnik w recepturze poniżej progu masyart. 5 ust. 5bez GMO przy składnikuwyłącznie wykaz składników
Sprzedaż luzemart. 5 ust. 6zależne od rodzaju żywnościwywieszka w miejscu sprzedaży

Art. 5 ust. 8 zakazuje własnych wariantów takiego oznakowania. Zakazane jest oznakowanie odnoszące się do braku GMO na żywności, która warunków ustawy nie spełnia. Zakaz obejmuje też każde inne oznakowanie o braku GMO na żywności, która te warunki spełnia. IJHARS potwierdza ten zakaz w materiale o informacjach dobrowolnych. Hasła typu „non-GMO” oraz własna grafika z przekreślonym kłosem są zatem niedopuszczalne.

Badania laboratoryjne i dokumenty przechowywane dwa lata

Art. 7 ust. 1 pkt 2 wiąże podmiot wprowadzający na rynek nieopakowaną żywność roślinną do oznakowania. Dotyczy to w szczególności produkcji, przetwarzania, konfekcjonowania oraz przechowywania. Taki podmiot przeprowadza badania laboratoryjne na obecność modyfikacji genetycznych. Badanie obejmuje zatem tę żywność albo składniki użyte do jej produkcji. Poza tym podmiot przechowuje dokumenty przez dwa lata od wprowadzenia żywności na rynek.

Dokumenty mają dwie warstwy. Najpierw liczą się wyniki badań laboratoryjnych. Następnie liczą się procedury opracowane na podstawie analizy zagrożenia wystąpienia modyfikacji genetycznych. Procedury wskazują ponadto częstotliwość pobierania próbek. Art. 7 ust. 4 wymaga laboratoriów akredytowanych zgodnie z normą ISO/IEC 17025. Dla pasz art. 7 ust. 2 odsyła do wymogów ilościowych z załącznika I pkt 5 do 7 rozporządzenia 152/2009.

Pięć lat to z kolei unijny okres przechowywania dokumentów identyfikowalności GMO. Komisja wskazuje, że podmioty muszą również identyfikować dostawcę oraz odbiorców. Informacje przekazuje się kolejnemu ogniwu łańcucha w formie pisemnej, zatem ustne zapewnienie nie wystarcza. Te dwa okresy biegną niezależnie. Dlatego w procedurze archiwizacji zapisz oba terminy osobno.

Kiedy badanie laboratoryjne nie jest wymagane

Art. 7 ust. 3 pkt 2 wylicza wyłączenia obowiązku badania żywności roślinnej. Pierwsze obejmuje przypadki, w których przetworzenie uniemożliwia wykrycie modyfikacji genetycznej. Drugie dotyczy surowca z roślin wyprodukowanych z materiału siewnego odmian niezmodyfikowanych genetycznie. Trzecie obejmuje przypadki, w których analiza zagrożenia wykazała brak takiego zagrożenia. Wreszcie litera c zdejmuje obowiązek badania składników oznakowanych już jako wolne od GMO.

Ostatnie wyłączenie przenosi ciężar dowodu na dostawcę surowca. Karta surowca oraz dokument handlowy partii mogą nazywać ją oznakowaną jako wolną od GMO. Zakład przetwarzający nie powtarza wtedy badania tego składnika. W tym celu wpisz do specyfikacji wymóg przekazywania określenia w każdym dokumencie partii. Umieść ten wymóg obok numeru partii i daty minimalnej trwałości. Zobacz też kartę surowca wiśni liofilizowanej, gdy budujesz taką specyfikację dla owoców.

Oznakowanie bez GMO pod kontrolą IJHARS oraz kary pieniężne

Art. 8 powierza kontrolę trzem inspekcjom. Są to Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych, a także Inspekcja Weterynaryjna oraz Inspekcja Handlowa. Art. 9 ust. 1 nakazuje przyjęcie rocznego programu kontroli do 30 grudnia roku poprzedzającego. Sprawozdanie z realizacji programu powstaje z kolei do 30 kwietnia roku następnego. Audytorzy klienta dopytują właśnie o ten program, ponieważ wskazuje on obszary kontroli planowej.

Art. 11 ust. 1 przewiduje karę pieniężną za brak badań laboratoryjnych. Ta sama kara dotyczy również braku dokumentów oraz nieprzechowywania ich przez wymagany okres. Kara sięga czterdziestokrotnego przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej za rok poprzedzający rok jej nałożenia. Wynagrodzenie ogłasza Prezes Głównego Urzędu Statystycznego, a dolna granica kary wynosi 4000 zł. Wymierza ją wojewódzki inspektor jakości handlowej albo wojewódzki inspektor Inspekcji Handlowej. Inne naruszenia dotyczące żywności podlegają karom z rozdziału 5 ustawy o jakości handlowej, co łączy ten temat z sankcjami za zafałszowanie żywności po nowelizacji.

Art. 14 zawiera przepis przejściowy w brzmieniu krajowym. Żywność i pasze wprowadzone na rynek przed wejściem ustawy w życie mogły pozostawać na rynku do wyczerpania zapasów. Dotyczyło to jednak tylko oznakowania o braku GMO niespełniającego warunków ustawy. Granicą były zatem dwa lata od dnia wejścia w życie ustawy. Tak więc termin upłynął 1 stycznia 2022 roku. Polska nie skorzystała z możliwości jego wydłużenia, zatem zapasy opakowań z dawnym oznakowaniem są już bezużyteczne.

Rozporządzenie o nowych technikach genomowych zmieni zakres pojęcia GMO

17 czerwca 2026 roku Parlament Europejski i Rada przyjęły przepisy o nowych technikach genomowych. Rozporządzenie wchodzi w życie 20 dni po publikacji w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Przepisy stosuje się jednak dwa lata później. Rośliny kategorii 1 zawierają zmiany możliwe naturalnie albo w hodowli konwencjonalnej. Po procedurze weryfikacji traktuje się je jak rośliny konwencjonalne, poza wymogami prawa o GMO. Rośliny kategorii 2 pozostają w reżimie GMO, czyli wymagają oceny ryzyka, zezwolenia, identyfikowalności i znakowania.

Zakres polskiej ustawy zależy od definicji GMO z art. 3 pkt 13 ustawy o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych. Jeśli rośliny kategorii 1 wyjdą poza prawo o GMO, zmieni się również zbiór organizmów objętych rejestrem. W związku z tym w specyfikacjach na 2027 rok wpisz datę, na którą dostawca potwierdza status surowca. Dopisz także obowiązek powiadomienia o zmianie przepisów.

Plan działania na najbliższy kwartał ma trzy punkty. Najpierw ustal, które pozycje receptur należą do gatunków z odpowiednikami w rejestrze, ponieważ tylko one liczą się do progu masy. Następnie zażądaj od dostawców tych pozycji określenia w dokumentacji partii. Pozwoli to skorzystać z wyłączenia z art. 7 ust. 3 pkt 2 lit. c. Na koniec uzgodnij wersję kolorystyczną znaku oraz miejsce określeń w wykazie składników. Więcej materiałów o dokumentacji surowców znajdziesz w bazie wiedzy o liofilizatach.

Certyfikaty i terminy potwierdzamy dla konkretnej partii, po ustaleniu zakresu dokumentacji na etapie specyfikacji.

Najczęściej zadawane pytania

Czy liofilizowana wiśnia może mieć znak bez GMO?

Nie, bo dla wiśni nie istnieje odpowiednik w unijnym rejestrze żywności i paszy GMO. Art. 3 ust. 1 pkt 2 ogranicza znak do gatunków obecnych w rejestrze.

Jak długo trzeba przechowywać dokumentację partii oznakowanej jako wolna od GMO?

Ustawa wymaga dwóch lat od wprowadzenia partii na rynek. Unijne przepisy o identyfikowalności GMO wymagają pięciu lat od transakcji, zatem oba terminy prowadź osobno.

Czy muszę badać każdą partię liofilizatu na obecność modyfikacji genetycznych?

Art. 7 ust. 3 pkt 2 lit. c zdejmuje ten obowiązek, jeśli składnik jest już oznakowany jako wolny od GMO. Wyłączenie obejmuje też surowiec z odmian niezmodyfikowanych.

Czy ustawa obejmuje liofilizat kupiony w Niemczech z niemieckim znakiem?

Art. 2 pkt 1 wyłącza żywność wyprodukowaną lub wprowadzoną do obrotu w innym państwie Unii zgodnie z prawem tego państwa. Polski znak stosujesz, gdy znakujesz wyrób w Polsce.

Kto nakłada kary za naruszenie przepisów o znaku bez GMO?

Wojewódzki inspektor jakości handlowej albo wojewódzki inspektor Inspekcji Handlowej, w drodze decyzji. Podstawą jest art. 11 ust. 2 ustawy.

Przewijanie do góry